شعر کوتاه در يک نگاه

قسمت سوم
پيشينه و وجه پيدايش شعر کوتاه فارسي
تا اين جا روشن شد که مقصود ما از شعرکوتاه فارسي رباعي، دوبيتي، تک بيت، طرح و هايکو نيست. کوتاهي شعر ها سبب نمي گردد که ما به آن، شعر کوتاه بگوييم. شعر کوتاه فارسي قواعد واصول خود را دارد. حال مي بينيم اين نوع شعرازچه وقت و چگونه وارد ادبيات فارسي شد؟
تا جايي که از مقالات نويسندگان روشن مي گردد، اين ژانر در سال هفتاد راه خويش را در ادبيات فارسي باز نمود. درست در زماني که ترجمه هايکو هاي ژاپاني توسط احمد شاملو و ع. پاشايي در ايران منتشر گرديد. سيروس نوذري در مصاحبه خود با سايت خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) مي گويد:
"از وقتي که کتاب هايکو ترجمه‌ي احمد شاملو و ع. پاشايي منتشر شد، تا سال 70 طول کشيد که اين موضوع به يک جريان تبديل شود. حدود 15 سال است که اين ژانر به‌صورت جدي وارد شعر فارسي شده است"
( سايت خبرگزاري ايسنا)
اين نشان مي دهد که شعر کوتاه فارسي از ترجمه هايکوهاي ژاپاني الهام گرفته است. البته ترجمه هايکو در زبان فارسي از اوايل دهه چهل در ايران آغاز يافت اما در دهه شصت با ترجمه شاملو و ع . پاشايي جايگاه خويش را تثبيت نمود. باز هم نوذري مي گويد:
"در ايران ترجمه هايکوهاي ژاپاني با واسطه و بيشتر از روي ترجمه‌هاي انگليسي و آلماني آن ها صورت گرفته است. بر بنده روشن نيست که اولين بار چه کسي به ترجمه شعرهاي ژاپاني پرداخت. تا آن جا که مي‌دانم در اوايل دهه چهل حسن فياد ترجمه چند شعر کوتاه ژاپاني را در مجله آرش انتشار داد و از آن پس نيز ترجمه‌هاي پراکنده‌اي در مجلات ادبي به چاپ رسيد و به تدريج خوانندگان ايراني با شکل بديع و غناي تصويري و معنوي شعر ژاپان آشنا شدند. سهراب سپهري و احمد شاملو از جمله کساني بودند که دريچه‌اي از هايکوهاي ژاپاني بر روي قشر کتابخوان ايراني باز کردند. سپهري چند هايکو را با ترجمه‌اي موزون عرضه کرد و شاملو با همکاري حسن فياد 12 شعر کوتاه ژاپاني را با عنوان ترانه‌هاي سرزمين آفتاب ترجمه و در سال 1352 در کتاب همچون کوچه‌اي بي انتها به چاپ رساند. همو يک دهه بعد با کمک ع. پاشايي که متخصص هنر و فلسفه شرق است کتاب مفصل هايکو را با توضيحات روشنگر منتشر ساخت و امکان شناخت نسبتاً جامع خواننده فارسي زبان را از اين نوع شعر فراهم آورد."
بنابر اين ترجمه هايکو هاي ژاپاني تأثير بسزايي خويش را برپيدايش شعر کوتاه فارسي گذاشت و از آن به بعد شعر کوتاه به عنوان يک نوع ادبي در جريان ادبيات باقي ماند. سيد علي صالحي يکي از شاعران برجسته ايراني ادعا دارد که اولين بار او شعر کوتاه فارسي را سروده است. وي شعرهاي خود را به عنوان نخستين هايکوهاي فارسي نام مي برد. اما قدرت الله ذاکري مترجم و هايکوشناس ديگر ايران در رد اين نظر مي گويد:
" ابتدا بايد ببينيم منظور از "هايکوهاي فارسي" چيست؟ شکي نيست که به هيچ عنوان نمي شود قوانين هايکوي ژاپاني را در شعر کوتاه فارسي لحاظ کرد. پس تنها مي توان در کوتاه بودن شعر از هايکو تقليد کرد. همان طور که گفتيم در سرتاسر جهان خيلي ها اشعار کوتاه سروده و آن را مجموعه هايکو نام نهاده اند. پس اين که اشعار کوتاه خود را هايکو بناميم ايرادي ندارد. اما به هيچ وجه نمي فهمم "اولين هايکوهاي فارسي" يعني چي؟! ما هيچ تعريف دقيقي از هايکوي فارسي نداريم که بخواهيم بگوييم اين اولين مجموعه آن است. اگر منظور اشعاري کوتاه است، قبل از اين مجموعه، مجموعه هاي ديگري هم منتشر شده اند؛ مثلا ًآقاي سيروس نيرو در سال 1379 کتابي منتشر کرده اند به نام « مينياتورهاي ايراني» و نيز کتابي با نام «گنجشک ناتمام » سروده سيد علي مير افضلي که فکر کنم آن هم نام هايکو را برخود داشت و چند سال پيش منتشر شد. به علت فراگير شدن نام هايکو در جهان، ناميدن اشعار کوتاه به اسم هايکو، شايد به نوعي خوب هم باشد اما اين که آقاي سيد علي صالحي کتاب خود را اولين هايکوهاي فارسي مي خوانند چندان درست و منطقي نيست."
( وبلاگ ژاپن؛ سرزمين آفتاب و احترام از عباس حسين زاده، 5 آذر 1386 )
سيروس نوذري نيز ادعا دارد که اولين بار وي شعر هايکوي فارسي سروده است. اين شاعر کتابي هم تحت نام«شعر کوتاه معاصر ايران» دارد که در مورد مورد هايکو به صورت دقيق بحث کرده است. کتاب ديگر او «هزار سال عاشقي» است که شامل نزديک به 300 شعر کوتاه در ژانر هايکو مي باشد. نوذري مي گويد:
"خودم از اولين کساني هستم که اين نوع شعر را آغاز کردم و بيش از آن‌که تحت تأثير ادبيات فارسي قرار بگيرم، تحت تأثير اين نگاه شعري هستم. البته بسياري درباره‌ي اين ژانر به بي‌راهه رفته‌اند و نوشتن جملات قصار آميخته به طنز را، که در واقع کاريکلماتور است، به اشتباه هايکو تصور کرده‌اند، و من در پي نشان دادن شکل درست آن هستم."
(همان)
اما در افغانستان هنوز نمي توان تاريخ دقيقي براي شعر هاي کوتاه تعيين کرد. به نظر مي رسد که هنوز زود باشد تا ما بتوانيم بگوييم در فلان تاريخ اولين شعر کوتاه دري سروده شد چرا که کار هاي پراکنده اي کم وبيش صورت مي گيرد ليکن هيچ يک از اين کار از لحاظ کمي وکيفي در سطحي نيستند که بشود گفت شعر کوتاه دري( آن چه منظور نظر ماست) يا نخستين شعر کوتاه دري. اما در مورد ترجمه هايکو ژاپاني به زبان دري بايد گفت؛ نخستين بار نمونه هايي از ترجمه هايکوي ژاپاني را از حضرت وهريز شنيدم که آن هم دو سال پيش بود. به عنوان مثال اين نمونه ها را ببينيد:
شب کوتاه تابستان
ببين يک قطرهء شبنم
به پشت کرمک صد پا
**
طفل بازيگوش
در حويلي مي دواند چار سو سگ را
ماه تابستان...
**
زندگي اش را
او به گرداگرد آويزان پلي پيچاند
پيچک وحشي
**
جنگاور در محاصره
بر کلاهخود سنگينش
پروانه اي نشست
(از دست خط مترجم)
م.تاتارخاني--- ادامه دارد