شعر کوتاه در يک نگاه

تذکر: در سلسله نوشتار ذيل شعر کوتاه را مورد ارزيابي قرار دهيم؛ از پيشنة آن مي گوييم. کتاب هايي را که در اين باره انتشار يافته اند براي تان معرفي مي کنيم. به خوانش نمونه هايي از آن مي پردازيم. قواعد وشگرد هاي آن را با مثال هاي روشن توضيح مي دهيم. و از پيشنهادات وانتقاد هاي شما در اين مورد هم استقبال مي نماييم.
منظور از شعر کوتاه چيست؟
وقتي شعر کوتاه مي گوييم صورت هاي گوناگوني درذهن ما مجسم مي شود؛ تک بيت، دو بيتي، رباعي، لندي،هايکو، و... همه شعر کوتاه خوانده مي شوند. هريک از اين قالب ها ساختار وفرم مشخص خود را دارند و با معيار هاي معين از همديگر بازشناخته مي شوند. البته درکنار مميزه هاي فراوان، در جهاتي هم با يکديگر مشترک مي باشند. براي اين که شعر کوتاه را خوب تر بشناسيم لازم است به صورت مختصر اين قالب ها را تعريف نماييم:
تک بيت
تک بيت، به بيتي گفته مي شود که از دو مصراع تشکيل شده باشد و هيچ بيت يا مصراع ديگر اضافه بر آن نباشد. تک بيت مثل ضرب المثل و کلام قصار است. تمام مقصود گوينده در همان دو بيت گنجانده مي شود. نياز به ادامه ندارد. از اين جهت گفته اند تک بيت يک قالب به شمار نمي آيد بلکه بيتي است که از غزل، مثنوي و يا قالب هاي ديگر جداشده است. آوردن قافيه هم در آن ضروري نيست. در گلستان سعدي از اين نوع تک بيت ها فراوان آمده است؛ مانند اين نمونه:
درويش وغني، بندة اين خاک درند
آنان که غني ترند، محتاج ترند
**
هر که عيب دگران پيش تو آورد وشمرد
بي گمان عيب توپيش دگران خواهد برد
دوبيتي
دوبيتي از دو بيت تشکيل شده است. مصراع اول، دوم و چهارم همقافيه اند و در وزن، همة مصراع ها مشترک مي باشند. غالباً دوبيتي در وزن مفاعيلن مفاعيلن مفاعيل( فعولن) سروده شده است ولي در وزن هاي ديگر نيز سروده مي شود. در دوبيتي هر مصراع مکمل مصراع پيش از خود است و مصراع آخر زنگ پاياني آن به حساب مي آيد. قديمي ترين دوبيتي از محمود وراق است که در اوايل قرن سوم هجري قمري سروده شده است:
نگارينا! به نقد جانت ندهم
گراني، در بها، ارزانت ندهم
گرفتستم به جان، دامان وصلت
نهم جان از کف و دامانت ندهم
(جعفري محمود؛ آموزش شعر)
معروف ترين دوبيتي سراي فارسي بابا طاهر عريان است. دوبيتي هاي ناب، زيبا، ساده، روان و صميمي دارد. يکي از آن را مي خوانيم:
يکي درد و يکي درمان پسندد
يکي وصل و يکي هجران پسندد
من از درمان و درد و وصل و هجران
پسندم آن چه را جانان پسندد
رباعي
رباعي مانند دو بيتي از دوبيت تشکيل مي يابد ليکن به اين تفاوت که رباعي وزن خاصي دارد که به نام "وزن لاحول ولا قوت الا بالله" مشهور مي باشد. غالباً مضامين فلسفي و عرفاني را در اين قالب بيان مي کنند. کم تر شاعري هست که مضامين عشقي را در آن ريخته باشد. نخستين رباعي فارسي را به رودکي)م: 329 ق) نسبت داده اند. مشهور ترين و بزرگ ترين رباعي سراي فارسي عمر خيام مي باشد که انديشه هاي فلسفي اش را با بهترين صورت در آن بيان داشته است.
ازمنزل کفر تا به دين يک نفس است
وز عالم شک تا به يقين يک نفس است
اين يک نفس عزيز را خوش ميدار
چون حاصل عمر ما همين يک نفس است
لندي
لندي قالبي است که تنها در زبان پشتو رايج مي باشد. از دو مصراع تشکيل يافته است. مصراع اول نه هجا دارد و مصراع دوم 13 هجا. گويندة آن هم مشخص نيست. از ميان عام مردم برخاسته است و با همان روح بومي خويش سروده مي شود. اختصاص به مضمون خاصي ندارد. عشق، جنگ، و ... در لندي ها به رؤيت مي رسد. به اين دو نمونه نگاه کنيد:
سپوږميه کړنګ وهه راخېژه
جانان د ګلو لو کوي ګوتې ريبينه
اي مهتاب! سر بزن
يار من گل درو مي کند انگشت خود را نبرد
**
خال به ديار له وينو کېږدم
چې شينکي باغ کې ګل ګلاب وشرموينه
از خون يار خالي خواهم زد
که در باغ سبز ،گل گلاب را خجالت خواهد داد

هايکو
اين قالب مختص به شعر جاپان مي باشد. 17 هجا دارد و در سه سطر نوشته مي شود؛ سطر اول و سوم هرکدام پنج هجا و سطر دوم هفت هجا دارد." حدود دو هزار سال پيش هايکو جزوي از يک فرم شعري 31 هجايي به نام "تانکا" بود که از دو بخش تشکيل مي‌شد و معمولاً آن را شاعران به شيوه پرسش و پاسخ مي‌سرودند. "تانکا" به معني شعر کوتاه است و در مقابل آن "چوکا" قرار دارد که به معناي شعر بلند است. با اين که در جاپان به غير از "تانکا" و "چوکا" چندين فرم شعري ديگر هم وجود دارد، شعرهاي کوتاه محبوبيت شان بيش از بقيه است. در قرن شانزدهم ميلادي به تدريج بخش 17 هجايي تانکا مستقل شد و آن را "هاکايي" يا "هايکو" ناميدند."
( وبلاگ دردواره ؛ به نقل از وبلاگ گنجشک نا تمام –سيد علي مير افضلي-خزان 85 )
اين دو ترجمه از هايکو را بخوانيد:
بر برکه کهن
غوکي ناگاه فرو مي‌جهد
صداي آب.
(باشو-ترجمه پاشايي)
**
نيلوفر صحرايي
دلو چاه مرا اسير کرده است
براي آب به جاي ديگر خواهم رفت.
(چي يو جو - ترجمه پاشايي)
م.تاتارخاني